TERITORIJA SELA ZLAKUSA

(Za veći prikaz kliknite na mapu)

Današnje selo Zlakusa nalazi se na desnoj obali reke Đetinje i sa desne strane magistralnog puta Užice - Požega ( dok je nekad KO Zlakusa prelazila i preko sadasnje leve strane puta, sve do stare trase puta kojim su nekad prolazili i turski karavani a sada taj deo pripada KO Gorjani), udaljeno oko 13 km od Užica i 10 km od Požege, leve strane pruge Beograd-Bar. Rasprostire se između 15 i 18, onosno između 49 i 52, na nadmorskoj visini između 340m i 900 m. Pruža se između Potpećkog polja i rečice Petnice (koja izvire u neposrednoj blizini Potpećke pećine) na zapadu, vrha Gradina na jugu (koji je ujedno i najviša tačka sela, 932 m), Jocovog brda na jugoistoku, brda Vranjače na istoku, Uzičkog polja na severoistoku i reke Đetinje na severu. Kako se uzičko, zlakuško (Mlađenovina, sa desne strane Đetinje i Kamenjača, između pruge i leve obale Đetinje) i potpećko polje nastavljaju preko Šengolja i Rasne na požešku kotlinu može se reći da je ravničarski deo Zlakuse njen sastavni deo što potvrđuju potpuno isti klimatski uslovi koji karakterišu požešku kotlinu. Drugi deo sela, onaj brdski, razmešten je po obroncima Gradine (932m), ispod tzv. Karadžića stene (541m), Terzića stene (650m), Borovnjaka (670m), Jocinog brda (760m), prema Roškoj ploči i brdu Vranjača (590m). Upravo prve kuće su nicale po tim brdskim delovima sela dok je ravničarski deo oko Đetinje korišćen u poljoprivredne svrhe. Vremenom, žitelji sela su silazili u ravničarski deo, bliže reci, njivama i magistralnom putu tako da je na tom ravničarskom delu danas centar sela, tzv. Pecarina i Džaovina. Zlakusa je okružena selima: Uzići na severoistoku, Rupeljevo na istoku, Roge na jugoistoku, Drežnik na jugu, Potpeće na zapadu i Gorjani na severu. Zlakusa pripada zlatiborskom okrugu, opštini Užice i nalazi se na granici te opštine sa opštinom Požega, kojoj pripadaju susedna sela Uzići, Rupeljevo i Roge.

HIDROGRAFIJA

Što se tiče vodenih tokova, kroz selo Zlakusa protiče reka Đetinja i to severnim delom sela. Na teritoriji Zlakuse u Đetinju se uliva rečica Petnica, koja razgraničava Zlakusu zapadnim delom od susednog sela Potpeće i nekoliko potoka i periodskih tokova, kao njene desne pritoke. Od potoka koji protiču kroz selo najveći su Šunjevarski i Ciganski potok čiji se tokovi, kao i tok Petnice, poklapaju sa pravcem jug-sever kako je i teren samog sela Zlakuse nagnut od juga i jugoistoka (Gradina i Vranjača) prema severu i severozapadu (Đetinja i potpećko polje). Oba ova potoka izviru i, kao što je već pomenuto, ulivaju se na teritoriji sela Zlakuse. Šunjevarski potok je, inače, dobio ime po prezimenu familije Šunjevarić jer protiče kroz deo sela nastanjen jednim delom porodicama ove familije, dok za Ciganski potok nije poznato kako je dobio ime. Šunjevarski potok nastaje od Dubokog potoka koji izvire ispod Gradine (na nadmorskoj visini od 700m) i u prolećnim i jesenjim mesecima ponekad zna da prilično nabuja plaveći u donjem toku pojedine posede. Ovaj potok se uliva u reku u neposrednoj blizini mosta koji prelazi preko Đetinje. Ciganski potok nastaje od izvora Bukova voda, u delu sela poznatom kao Mala Vesovina, na nadmorskoj visini od 680m, između Borovnjaka i Jocinog brda, u neposrednoj blizini razgraničenja sela Zlakuse sa susednim selom Roge. Na taj način, Zlakusa je razdeljena sa tri, približno paralelna, vodena toka od kojih jedan predstavlja njenu zapadnu granicu (Petnica), drugi izvire na samoj istočnoj granici sela (Ciganski potok) dok treći je preseca po srednjem delu teritorije (Šunjevarski potok). Pored pomenutog izvora Bukova voda na teritoriji sela postoje još nekoliko izvora: jedan na pola puta izmedju Borovnjaka i Brežđa, drugi u Vranjači, nedaleko od razgraničenja sa selom Rupeljevo, odakle se meštani Zlakuse, seoskim vodovodom, snadbevaju pijaćom vodom (pored gradskog vodovoda koji je kroz selo prošao 1998. godine), iznad stare kuće Nikitovića u brdu gde se nalazi i česma, kao i iznad nje dalje ka Gradini. Sa desne strane puta koji vodi od centra sela prema Vranjači nalazi se mali močvarni deo nastao usled postojanja jednog broja slabijih izvora vode na bregu iznad puta (na imanju Milovana Terzića, ispod Etno parka Terzića avlija).
Deo toka Đetinje kroz Zlakusu, u prolećnim i jesenjim mesecima, usled povećanog taloga, često je plavio njive sa zasejanim kulturama u potpećkom, zlakuškom i uzićkom polju nanoseći velike štete poljoprivrednicima. Do izlivanja je dolazilo zbog povećanog nivoa vode u koritu reke i zbog velikih krivina koje je reka napravila u svom toku kroz pomenuta polja. Krajem sedamdesetih godina XX veka vodostaj Đetinje je toliko porastao da je voda "odnela" postojeći most na reci, koji je povezivao Zlakusu sa magistralnim putem Užice-Počega i Gorjanima, nakon čega je privremeno na mestu pored srušenog mosta podignut drveni mostić (tzv. "platica") za prelaz pešaka sa jedne na drugu obalu reke. Kasnije, na mestu ranijeg mosta, podignut je novi veći most koji postoji i danas. Devedesetih godina XX veka ispravljen je tok reke kroz pomenuta polja, kada je izršena i tzv. komasacija okolnog zemljišta čime je rešen problem plavljenja njiva.

Đetinja: Reka uske klisuraste doline, izvire ispod Šargana a uliva se istočno od Požege u Moravicu sleva, pošto se prethodno spoji sa Skrapežom. Značajnija joj je pritoka Sušica koju prima sa desne strane. Ukupna površina sliva Đetinje je 1.199 km², ukupna dužina 71 km a prosečan pad 6.9 %. Maksimalni vodostaji su: od marta do maja (sa maksimumom +360), srednji iznose 0, a minimalni -62. Niski vodostaji su od avgusta do septembra. Kanjon Đetinje pruža se uzvodno od Užica. Dugačak je 8 km, a dubok 300 m. Na Đetinji među prvima izgrađene su hidroelektrane - izgrađene su tri manje, od koji je jedna na izlazu iz kanjona u Užicu počela da radi 2.8.1900. godine. To je ujedno i prva hidrocentrala u Srbiji. Izgradjena je i akumulacija Vrutci, koja obezbedjuje vodom Užice i njegovu industriju. Jezero je dugačko 10 km, a raspolaže sa 55 miliona m³ vode. Na području Zlakuse u Đetinju se ulivaju kao njene desne pritoke rečica Petnica i nekoliko potoka i periodskih tokova, od kojih su najveći tzv. Šunjevarski i Ciganski potok.

Petnica: Na granici između sela Zlakuse i Potpeća, u Đetinju se uliva rečica Petnica, kao njena desna pritoka. Petnica nastaje od dva vrela koja izbijaju ispred Potpećke pećine ( u nju se uliva i peridski tok koji ističe iz same pećine). Dužina toka Petnice je 2 km i ima pritoku Dolovski potok. Dolina Petnice preseca bigrene naslage jer oko 80 m ispred ulaza u pećinu, prostire se bigrena terasa, u obliku lepeze poluprečnika 300 m i 1/5 kručnog luka ( idući prema periferiji, debljina bigra raste i dostiže 32 m ). Na Petnici postoje dva vodopada. U početku, sve do Velikog vodopada, rečna korita usečena su za 3-5 m, a dalje nizvodno, u obliku više stepenica različite visine. Nizvodno od Velikog vodopada, koji je visok 6-7 m, korito i dolina šire se do 10-20 m. Korito je zakrčeno ogromnim blokovima bigra, koji su se odcepili od vertikalnih strana sadašnje doline. Oko 20 m nizvodnije, nalazi se slap visok 2 m a posle 80-100 m, javlja se Mali vodopad, visok 4 m. On se nalazi na čelu bigrene terase i predstavlja ostatak prvobitnog vodopada, visokog preko 30 m, koji je postojao za vreme faze deponovanja bigra, tj. pre početka usecanja Petnice u bigrene naslage. Nizvodno od Malog vodopada, Petnica je i dalje usečena u bigrene naslage, čija debljina nije veća od nekoliko metara. Bigar se danas taloži oko vodopada i slapova, a naročito na veštačkim kaskadama oko vodenica i u badnjevima (cevi koji dovode vodu na vitlo). Međutim, deponovanje bigra znatno je slabije od njegovog razaranja, tako da je stalno prisutno usecanje korita i spuštanje uzdužnog profila. Bigrene naslage formirane su u mlađem pleistocenu, verovatno u hladnijim periodima, tj. pri sasvim drugim klimatskim uslovima. Duž Petnice podignuto je više vodenica, od kojih je do relativno skoro radilo njih tri. Nekada je postojala i jedna valjavica. Takođe, voda Petnice koristi se za niz ribnjaka koji se nalaze u njenoj neposrednoj blizini a u kojima se uzgaja kvalitetna pastrmka. Korito Petnice, usečeno u bigru, vodopadi, a zatim vodenice, sa svojim vitlovima, karakterističnim šumom i vodom koja prska na sve strane, mogu imati važno mesto u turističkoj eksploataciji pećine i njene neposredne okoline, koja je započela osamdesetih godina ali isto tako i zamrla poslednjih desetak godina. Srednji proticaj vrela Petnice nije poznat, jer ne postoje sistematska merenja. Jula 1957. godine, proticaj Petnice ispod bigrene terase iznosio je 105 l/sec, dok je 5.5.1972. godine iznosio 222,42 l/sec (od toga Mali bent je davao 2,86 l/sec), a 27.6.1972. godine 59 l/sec (Mali bent 2,86 l/sec). Prema podacima Instituta za hidrogeologiju i geotehniku Geozavoda iz Beograda, u periodu od novembra 1977. godine do kraja 1979. godine, proticaj Petnice kretao se od 110 l/sec (11.1977.) do 580 l/sec (10.1978.). Na osnovu podataka prikupljenih od meštana, minimalni proticaj kreće se oko 50 l/sec. Na osnovu proračuna srednjeg proticaja Petnice - oko 315 l/sec, hidrološki sliv Petnice zahvata oko 18 km², dok topografski sliv Petnice i Dolovskog potoka zahvata 6,1 km², tj. tri puta manje. Sliv Petnice prima oko 900 mm padavina, a koeficijenat oticanja iznosi 0,60. Sliv Petnice zahvata veći deo Drežničke depresije - skrašćene doline - a zatim krečnjačku površ Gradina-Košuta. Drežnička dolina pruža se u pravcu zapad-istok, prema dolini Velikog Rzava. Sastoji se od nekoliko izduženih uvala, razdvojenih prečagama, visokim do 35 m, ostacima dna prekraške doline. Svaka uvala ima svoje ponore, koji primaju vodu nekadašnjih pritoka Drežničke reke. Ponori su rasporedjeni duž leve strane stare doline, na kontaktu jezerskih sedimenata i krečnjaka, dok se izvori javljaju duž desne strane stare doline i vezani su za kontakt krečnjaka i jezerskih sedimenata. U ovim ponorima-pećinama gube sve izvorke vode, kao i površinske vode koje dotiču s južnog razvodja Drežničke depresije. Ponori su često preobra]eni u pećine. Najvažniji su Vidića bara (na njemu je bila vodenica), Pipalska pećina, Surdup, ispred koga se formiralo jezero (bara obrasla trskom), dve Cvijovića pećine i dr. Ponori su udaljeni 3-5 km od Potpećke pećine. Meštani su odavno imali puno dokaza da vode iz Drežničke depresije dotiču u Potpeće. Po pričanju Sekule Čolića iz Potpeći (1886-1963.), u Drežničko jezero bacali su seno i slamu i taj je materijal izlazio u Potpeći. Miloš Nikolić iz Drežnika, u zimu 1952/53. godine, lovio je tvorove u Potpeći i jedan mu je pobegao u Donju pećinu. " Ja sam znao `de će da izađe, požurim pred Cvijovića pećinu, a on u gvožđima, a bio sam pre toga postavio gvožđa ". Isto mu se desilo u "mlađim" godinama, samo tada mu je tvor pobegao u Cvijovića pećinu, a on ga našao u Potpeći, kod jedne vodenice. Još ubedljiviji su dokazi na osnovu zamućivanja vode petničkih vrela, uvek kada padne jaka kiša na drežničko područje i Košutu, dok ako padne na Gradinu, vrela ostaju bez promene. Hidrografska veza između ponora Surdup i vrela Petnice dokazna je bojenjem. Boja je ubačena 27.11.1968. godine, u 10 časova, pri količini vode od 10-15 l/sec, dok je izdašnost vrela u Potpeći iznosila 100-150 l/sec. Bojenje je izvršeno s 10 kg natrijum fluorescenijuma (C20H10ONa 2). Obojena voda pojavila se 28.11. u 12 časova. Maksimalna koncentracija boje bila je od 17-19 časova. Boja je isticala do 29.11. u 8 časova. Boja je putovala 20 časova, brzinom 175 m/h (3,5 km u pravoj liniji) i savladala visinsku razliku od oko 170 m.

KLIMA

Za teritoriju užičkog okruga se može reći da je visoka oblast i zbog toga u njenom najvećem delu preovlađuje planinska klima. Ipak se severni i južni deo razlikuju po klimi. Južni, viši deo, ima planinsku klimu, a u nižim delovima, do 800m (gde spada i Zlakusa) klima je umereno-kontinentalna. Za saznavanje klimatskih prilika u ovom kraju mogu da posluže merenja vršena na metorološkoj stanici u Užicu na nadmorskoj visini od 432m, u kojoj se oseća uticaj planine. Ovi podaci se odnose na period 1925-1940. godine.
Srednje mesečne temperature vazduha pokazuju da se maksimalna temperatura javlja u julu i da iznose 20,4. Januarski minimum je -2,1. Srednja godišnja temperatura je 9,5. Temperature u aprilu prelaze 5, što je dovoljno za početak vegetacije. Za vreme vegetacionog perioda srednja mesečna temperatura je za 1-2 niža nego u ostalim delovima Srbije. Apsolutni maksimum temperature od 44 bio je u julu 2000. godine, a apsolutni minimum od -22,7 bio je u februaru. Maksimalno kolebanje izmedju apsolutnog minimuma i maksimuma je ovde izraženije u zimskoj polovini godine i najveće je bilo u martu, a iznosilo je čak 44,3.
Srednja godišnja količina taloga u Užicu iznosi 800m - ima maksimum taloga u junu a minimum u februaru. Jul i avgust nisu najsuvlji meseci kao u Šumadiji, nego su po količini taloga odmah iza maksimuma. Najsuvlji su meseci februar i januar.
Kao posebnu odliku klime u ovom kraju treba istaći da je požeška kotlina najmaglovitija u Srbiji. Po dnu ove kotline teče pet reka: Moravica, Veliki i Mali Rzav, Skrapež i Đetinja "koje se tu razlivaju, zabaruju i doprinose obrazovanju čestih magli". Magle ima najviše s proleća i s jeseni, kada ima najviše taloga, a leti ih ima samo kada su visoke temperature. Obično su jutra maglovita nakon čega se magla povlači. Više ih ima u kišnim nego u sušnim godinama, a nema ih kada su oštre i hladne zime sa snegovima. Što se tiče Zlakuse, magla je zadnjih decenija redovna pojava jer se provlači od Požege, preko Rasne i Šengolja, kroz posojeća dva tunela (novog, kao i starog, od nekadašnje pruge uskog koloseka popularnog "ćire") i širi nad Đetinjom koja teče kroz potpećko, zlakuško i uzićko polje. Po pričama starijih meštana sela, kada se magla digne povrh Gradine znači da predstoji kišni dan. Često magla zna da bude veoma "gusta" što predstavlja veliku smetnju za odvijanje saobraćaja na magistralnom putu Užice-Požega, pogotovo što put prati tok Đetinje iznad koje je magla i najgušća.
Zbog velikih padova zemljišta postoji veći reon bujičnih područja. Bujičnom području pripada veći deo doline Skrapeža. On se pruža gotovo do same požeške kotline. Bujično područje se javlja i duž pomenutog magistralnog puta, severno od toka Đetinje.

[ Vrh strane ]