Seoska arhitektura

SEOSKA ARHITEKTURA I NARODNO GRADITELJSTVO

Kada je u pitanju seoska arhitektura u Zlakusi do današnjeg dana sačuvane su najstarije kuće sa početka XX veka.

Tokom istorije sela sa naseljavanjem srpskog stanovništva iz Hercegovine i Crne Gore u Zlakusi je bilo zastupljeno kuća koje su se tokom XX veka gradile isključivo od drveta i kamena – tip kuće brvnara i to pretežno od bukovih tesanih brvana, nekad i hrastovih. Bile su zastupljene brvnare sa načinom gradnje „na ćert“ i sa žljebljenim stubovima. Bilo je i onih koje su isključivo bile građene od kamena. Pod u ovakvim kućama je bio zemljani. Neke brvnare su imale i podrume ozidane kamenom, u kojim su se obično čuvala burad sa rakijom, iznad kojih je bila „kuća“.

Nakon ovog tipa kuća počele su se graditi kuće kojima je temelj bio od klesanog ili neobrađenog kamena a koje su polovično bile građene od drveta, polovično zidane od blata (sa drvenim tesanim kosnicima koji su ukrštani i prolazili dijagonalno stranama zidanih zidova). Ovaj tip kuća, poznat pod nazivom kao polubrvnara-polučatmara bio je zastupljen krajem XIX veka. Nešto kasnije, isti tip ovih kuća je rađen umesto blata od nepečene cigle (ćerpiča). Ove kuće su imale na sredini krova kapić i zvale su se i «kuće sa kapićem»  kroz koji je prolazio dim sa ognjišta. Ognjište se nalazilo na sredini brvnare gde je i dalje pod bio zemljani, dok je u delu kuće čatmare ugrađivan drveni pod i taj deo kuće se koristio za konak. U delu gde je bilo ognjište boravilo se preko dana, spremala se hrana, obedovalo, primali gosti i taj deo je nosio naziv «kuća». Deo plafona je bio otvoren do samog krova a deo popatošen tzv. «šašovcima». Ove kuće su obično imale u delu brvnare dvoja ulazna vrata ( sa istoka i sa zapada), glavna i sporedna, a u kuću se ulazilo preko trema. Prozori su postojali u zidanom delu kuće dok u brvnari obično ih nije bilo a svetlost je dolazila sa ognjišta koje se retko gasilo ili u letnjim mesecima kroz stalno otvorena vrata. Iznad ognjišta na plafonu se obično sušilo ili «čadilo» meso. Ovakvog tipa kuće danas u Zlakusi nema očuvanog osim što u Terzića avliji postoji kuća urađena po uzoru na ove. Ovaj tip kuća kao i prethodni (brvnare) obično su bile pokrivene ćeramidom, kamenim pločama ili klisom. Skoro svako domaćinstvo u kome je bilo muške dece imalo je i po vajat u kome su mladenci spavali – svi su preko dana živeli u istoj kući u porodičnoj zajednici dok su mladenci spavali odvojeno u tim vajatima (kreveti su bili drveni, sa slamaricama). Pored glavne kuće i vajata u sklopu domaćinstva postojala je i otprilike manje-više slična okućnica sa sledećim objektima: mlekar, magaza, zgrada, bunar, salaš, ambar, šupa, kačara, štala, tor, pekarska furuna, sušara, poljski «klozet» zajedno sa kokošinjcem, svinjac …

Početkom XX veka počele su se graditi prizemne kuće sa krovom na četiri vode, od ćerpidža (nepečene cigle) koje su imale tri prostorije – obično se u jednoj «provodio dan» i spavali domaćini, u drugoj spavali mlađi ili gosti a treća je bila kao ostava. Ovakav tip kuće postoji danas u Terzića avliji – kuća je izgrađena 1907. godine. Kuće su imale male prozore sa kapcima, zbot uštede energije – obično su postojali prozori sa sve četiri strane sveta. Tavani su bili zatovreni sa kapkom kroz koji se moglo izlaziti na njega – često kroz kapak je prolazio i otvor za čunak kroz koji je prolazio dim iz šporeta dok u nekim kućama postojao ozidan i dimnjak. Ove kuće su obično krečene u belo. Početkom tridesetih godina  XX veka veka počele su se graditi iste takve kuće ali od pečene cigle – kao novijeg datuma imale su ukrase na prelazima između dve strane spoljnih zidova i oko prozora koje su obično bile farbane drugom bojom, tako da pored bele pojavljuju su i žute ili narandžaste nijanse. Prozori na kućama su obično bili plave ili zelene boje, ponekad konbinacija plave i crvene boje (bojama su se odvajale kutije od krila) kao i sama vrata. Dešavalo se da u jednom domaćinstvu budu po dve kuće – jedna je bila za svakodnevni život a druga je bila za obeležavanje slava i u njoj se nalazila gostinjska soba gde su se mogli primiti gosti koji su iz daleka dolazili na slavu. Takav primer zidane gostinjske kuće od pečene cigle postoji u Terzića avliji (napravljena je 1925. godine).

Kuće građene nakon Drugog svetskog rata imaju veće, trokrilne prozore, zbog bolje svetlosti i dolazi postepeno do usvajanja novih materijala u gradnji i pokrivci istih. Sve do osamdesetih godina prošlog veka na kućama je zadržan krov na četiri vode i iste su građene kao prizemne, sa ili bez podrumskog dela a potom počinje gradnja višespratnih kuća sa krovom na dve vode.

Mnoge stare kuće su rušene da bi se napravio prostor za nove, ili su neke prepuštene zubu vremena tako da su nestale sa lica mesta. Ipak ostao je neki broj sačuvanih kuća koje svedoče o prošlosti sela i kulturi stanovanja tokom istorije.

Najnovija brošura

brosura_m